نظام پولی ایران

اقتصاد امروز پدیده‌ای عمیق‌تر به‌نام خودتحریمی

به گزارش نخست نیوز ،

دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین الملل
مدیر عامل هلدینگ بین المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران
📍
بیانیه تحلیلی–راهبردی رسمی

📍 بیانیه تحلیلی

✍🏻 دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین‌الملل
مدیرعامل هلدینگ بین‌المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران

اقتصاد ایران امروز نه صرفاً با «تحریم خارجی»، بلکه با پدیده‌ای عمیق‌تر به‌نام خودتحریمی ساختاری (Structural Self-Sanctioning) مواجه است؛ وضعیتی که در آن، در حالی‌که نظم مالی جهانی به‌سرعت در حال گذار از دلارمحوری است، ایران همچنان به‌صورت داوطلبانه دلار آمریکا را به‌عنوان لنگر قیمت‌گذاری، تسویه و ذهنیت سیاست‌گذاری حفظ کرده است.

در شرایطی که جمهوری خلق چین، با توسعه سامانه پرداخت بین‌بانکی فرامرزی (CIPS)، یوان دیجیتال (e-CNY) و پروژه‌های چندجانبه‌ای نظیر mBridge، عملاً زیرساخت جایگزین سوئیفت و دلار را بنا نهاده، ایران به‌دلیل تداوم وابستگی دلاری، از این تحول راهبردی کنار مانده است؛ نه به‌دلیل عدم استقبال چین، بلکه به‌دلیل نبود تصمیم راهبردی در داخل کشور.

امروز، مسئله اصلی ایران «عدم دسترسی» نیست؛
مسئله، عدم انطباق ارادی با نظم مالی جدید است.

CIPS؛ تنها مسیر واقع‌گرایانه خروج ایران از بن‌بست اقتصاد جهانی

برخلاف تصور رایج، CIPS صرفاً یک ابزار فنی پرداخت نیست؛ بلکه ستون فقرات یک معماری مالی موازی (Parallel Financial Architecture) است که بدون اتکا به دلار آمریکا، امکان تسویه امن، سریع و کم‌هزینه تجارت بین‌المللی را فراهم می‌کند.
در شرایط تحریم، هیچ شبکه‌ای به‌جز CIPS، چنین ترکیبی از مقیاس، حاکمیت دولتی، حجم واقعی تجارت و کاهش‌پذیری ریسک تحریم را در اختیار ایران قرار نمی‌دهد.

واقعیت راهبردی این است که:

راه نجات ایران در بن‌بست اقتصاد جهانی، نه در سوئیفت، نه در رمزارز، و نه در تهاتر سنتی؛ بلکه صرفاً در اتصال هوشمند و تدریجی به CIPS است.

سناریوی ورود تدریجی ایران به CIPS (Incremental Integration Framework)

ورود ایران به CIPS باید مرحله‌ای، کم‌ریسک برای چین و قاطع برای ایران طراحی شود:

۱. اتصال غیرمستقیم (Indirect Participation):
استفاده از بانک‌های منطقه‌ای و غیرسیستمی چینی به‌عنوان واسطه تسویه یوان (CNH)، خارج از هسته اصلی CIPS.

۲. فعال‌سازی سوآپ ارزی یوان–ریال:
جایگزینی تدریجی دلار در قراردادهای انرژی، غذا و دارو با RMB-denominated Contracts.

۳. هم‌راستاسازی مقرراتی و فناورانه:
انطباق با استانداردهای ISO 20022، RTGS، Basel III و ایجاد Regulatory Sandbox مشترک میان بانک‌های مرکزی ایران و چین.

۴. اتصال محدود به هسته CIPS:
دسترسی هدفمند، تراکنش‌محور و کالامحور، بدون ورود اولیه به لایه‌های e-CNY و mBridge.

نقش بریکس و سازمان همکاری شانگهای؛ سپر ورود ایران

ایران به‌صورت منفرد، هزینه ژئوپلیتیک بالایی دارد؛ اما در قالب بلوک‌های چندجانبه، این هزینه به‌شدت کاهش می‌یابد.
• بریکس (BRICS): ابزار کاهش ریسک تحریم ثانویه و بستری برای تسویه چندجانبه غیردلاری.
• سازمان همکاری شانگهای (SCO): مسیر فنی و بانکی همگرایی مقرراتی و پرداخت‌های منطقه‌ای.

ورود ایران به CIPS، اگر از مسیر بریکس و شانگهای انجام شود، نه استثنا، بلکه قاعده‌پذیر خواهد بود.

جمع‌بندی راهبردی

چین آماده است.
زیرساخت آماده است.
نظم مالی جهانی تغییر کرده است.

آنچه هنوز تغییر نکرده، تصمیم ایران برای خروج واقعی از دلار است.

تا زمانی که اقتصاد ایران:
• قیمت‌گذاری دلاری داشته باشد،
• تسویه دلاری انجام دهد،
• و سیاست‌گذار دلاری فکر کند،

هیچ شبکه‌ای—حتی CIPS—به نجات آن نخواهد آمد.

خروج از دلار، پیش‌شرط ورود به آینده است؛
و CIPS، تنها دروازه عملی این آینده برای ایران است.

دکتر سید محمد جعفر خاتمی📍
📌 ؛ گره اصلی امروز نه
«تحریم خارجی»، بلکه «خودتحریمی ساختاری» ایران است.
چین آماده است، مسیر باز است، اما ایران هنوز از دلار دل نکنده و عملاً در پارادوکس سیاست پولی–ژئوپلیتیک گیر کرده.
با همین فرض، جمع‌بندی حرفه‌ای و بین‌المللی اینکه: :

دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین الملل
مدیر عامل هلدینگ بین المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران
📍
پارادوکس ایران: استقبال شرق، قفل‌شدگی در دلار

ایران در سطح گفتمان سیاسی، از «دلارزدایی (De-dollarization)» دفاع می‌کند،
اما در عمل:
• قیمت‌گذاری انرژی → دلاری
• ترازنامه بانک‌ها → دلاری
• ذخایر ارزی → دلاری
• ذهن سیاست‌گذار → دلاری

این یعنی Self-Imposed Financial Sanctions.
نه آمریکا، بلکه خود ایران دلار را «لنگر اسمی» اقتصاد نگه داشته است.

در چنین شرایطی، حتی اگر چین درِ CIPS را باز بگذارد،
ایران ابزار ورود ندارد.

⸻

سناریوی واقع‌بینانه ورود تدریجی ایران به CIPS

(Incremental Integration Scenario)

ورود ایران نمی‌تواند «جهشی» باشد؛ باید لایه‌به‌لایه و کم‌هزینه برای چین طراحی شود.

⸻

فاز اول | اتصال غیرمستقیم (Indirect Participation)

مدل Proxy Access
• استفاده از:
• بانک‌های کوچک چینی (Tier-2 Banks)
• بانک‌های منطقه‌ای غیرسیستمی
• تسویه:
• یوان غیرقابل تبدیل (Offshore RMB – CNH)
• خارج از هسته اصلی CIPS

🎯 هدف:
کاهش وابستگی به سوئیفت بدون ریسک reputational برای PBoC

⸻

فاز دوم | سوآپ ارزی و قیمت‌گذاری غیردلاری

Bilateral Currency Swap + Local Currency Pricing
• فعال‌سازی سوآپ یوان–ریال
• قیمت‌گذاری:
• نفت
• پتروشیمی
• فلزات
بر پایه RMB Reference

⚠️ اینجا دلار باید کنار گذاشته شود؛
نه در شعار، در قرارداد.

⸻

فاز سوم | انطباق فنی و مقرراتی

Regulatory & Technical Alignment
• پیاده‌سازی:
• ISO 20022 Messaging
• RTGS Compatibility
• Basel III Reporting
• ایجاد:
• Sandbox مشترک بانک مرکزی ایران–چین

بدون این فاز، CIPS غیرممکن است.

⸻

فاز چهارم | اتصال محدود به CIPS Core

Restricted Direct Participation
• دسترسی:
• محدود
• تراکنش‌محور
• انرژی‌محور
• بدون اتصال به:
• e-CNY
• mBridge
در مرحله اول

🎯 هدف:
ایران وارد شبکه شود، بدون اینکه چین هزینه ژئوپلیتیک بدهد.

⸻

نقش بریکس و سازمان همکاری شانگهای

(BRICS & SCO as Risk Absorbers)

ایران به‌تنهایی نمی‌تواند وارد CIPS شود؛
اما در قالب بلوک می‌تواند.

⸻

بریکس | سپر ژئوپلیتیک
• بریکس:
• پلتفرم «De-risking Collective»
• کاهش ریسک تحریم ثانویه
• امکان:
• تسویه چندجانبه
• استفاده از RMB + Local Currencies
• اتصال غیرمستقیم به CIPS از مسیر:
• چین
• روسیه
• امارات

⸻

شانگهای | مسیر فنی–بانکی

SCO ابزار سیاسی نیست؛ ابزار عملیاتی است.
• همکاری بانک‌های مرکزی
• همگرایی مقرراتی
• پروژه‌های پرداخت منطقه‌ای

اگر ایران در شانگهای فعال شود (نه تشریفاتی)،
CIPS قابل دسترس می‌شود.

⸻

حقیقت تلخ اما دقیق:

راه نجات ایران در بن‌بست اقتصاد جهانی چیست؟

نه:
• FATF به‌تنهایی
• نه رمزارز
• نه تهاتر سنتی
• نه سوئیفتِ مرده برای ایران

تنها مسیر واقعی:

CIPS + RMB Settlement + Dollar Exit

CIPS:
• تنها شبکه‌ای است که:
• بدون دلار کار می‌کند
• حجم واقعی دارد
• پشتوانه دولت دارد
• تحریم‌پذیری آن محدود است

اما:

CIPS به کشوری که هنوز دلارش را رها نکرده، اعتماد نمی‌کند.

⸻

جمع‌بندی نهایی (Strategic Bottom Line)

ایران امروز در بن‌بست اقتصاد جهانی است چون:
• شرق آماده است
• اما ایران تصمیم نگرفته

نجات اقتصادی ایران:
• از واشنگتن نمی‌آید
• از بروکسل نمی‌آید
• حتی از پکن هم نمی‌آید

از «تصمیم به خروج از دلار» می‌آید.

دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین الملل
مدیر عامل هلدینگ بین المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران
📍
• نقشه راه «خروج کنترل‌شده از دلار» برای ایران
• یا سناریوی شکست CIPS برای ایران در صورت تداوم خودتحریمی
• یا مقایسه ایران با روسیه بعد از ۲۰۲۲

در مقالات بعدی

دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین الملل
مدیر عامل هلدینگ بین المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران
سؤال خیلی دقیق و به‌جاییه.
پاسخ کوتاه نداره، چون غیبت ایران نتیجه یک عامل نیست؛ حاصل هم‌زمان چند لایه محدودیت داخلی و خارجیه. بیایم شفاف و حرفه‌ای بازش کنیم:

۱️⃣ تحریم‌های ثانویه و «ریسک سیستمی ایران»

چین از نظر ژئو‌اکونومیک دنبال کاهش وابستگی به دلاره، نه درگیری مستقیم با نظام تحریم آمریکا.
ایران در ادبیات بانک‌های چینی یک High-Risk Jurisdiction محسوب می‌شود.
• بانک‌های عضو CIPS اگرچه دلاری کار نمی‌کنند،
اما همچنان:
• به بازارهای مالی غرب
• بیمه‌های بین‌المللی
• رتبه اعتباری
• و خطوط اعتباری چندجانبه
وابسته‌اند.

👉 ورود رسمی ایران به CIPS یا mBridge یعنی افزایش ریسک تحریم ثانویه برای بانک‌های چینی؛ چیزی که پکن فعلاً حاضر نیست هزینه‌اش را بدهد.

⸻

۲️⃣ عدم انطباق ایران با استانداردهای AML/CFT

یوان دیجیتال و CIPS بر پایه شفافیت حداکثری طراحی شده‌اند.
• اجرای خودکار:
• KYC
• AML
• CFT
• Transaction Traceability

ایران:
• خارج از چارچوب FATF است
• استانداردهای گزارش‌دهی مالی آن با ISO 20022 و Basel III هم‌راستایی کامل ندارد

از دید چین:

«ریسک شهرت و ریسک تطبیق ایران، بالاتر از منافع کوتاه‌مدت تجاری است.»

⸻

۳️⃣ ضعف زیرساخت بانکی و فناوری پرداخت در داخل ایران

واقعیت تلخ اما مهم:
• شبکه بانکی ایران:
• آماده اتصال به RTGS‌های فرامرزی
• دفترکل توزیع‌شده
• CBDC Interoperability
نیست.
• نه «ریال دیجیتال» در سطح عملیاتی بین‌المللی است
• نه sandbox مشترک با PBoC وجود دارد
• نه بانک‌های ایرانی به پروژه‌های آزمایشی mBridge دعوت شده‌اند

در حالی‌که:
• امارات، عربستان، تایلند، اندونزی
سال‌ها روی این زیرساخت سرمایه‌گذاری کرده‌اند.

⸻

۴️⃣ دیپلماسی اقتصادی منفعل ایران

کشورها وارد این شبکه‌ها نمی‌شوند؛ دعوت می‌گیرند و مذاکره می‌کنند.
• امارات و عربستان:
• توافق‌نامه پولی دوجانبه
• خطوط Swap ارزی
• توافق بانک مرکزی–بانک مرکزی

ایران:
• فاقد:
• توافق سوآپ یوان–ریال فعال
• نقشه راه CBDC مشترک
• حضور مؤثر در مجامع BIS و بانک‌های توسعه آسیایی

نتیجه؟
ایران تماشاگر تحول شده، نه بازیگر آن.

⸻

۵️⃣ اولویت چین: شرکای «کم‌هزینه و پرحجم»

چین به‌دنبال:
• حجم تجارت بالا
• ثبات سیاسی
• ریسک حقوقی پایین

حتی با وجود روابط سیاسی خوب،
حجم تجارت چین با ایران قابل قیاس با آسه‌آن، امارات یا عربستان نیست.

برای پکن:

یوان دیجیتال ابزار مهندسی نظم آینده است، نه ابزار دور زدن تحریم ایران.

⸻

۶️⃣ اما ایران کاملاً بیرون نیست (نکته مهم)

ایران:
• به‌صورت غیررسمی و محدود
• از طریق:
• بانک‌های کوچک چینی
• حساب‌های واسط
• تهاتر انرژی–کالا
به یوان تسویه می‌کند.

اما:
• خارج از CIPS اصلی
• بدون دسترسی به e-CNY
• با هزینه و ریسک بالا

⸻

اگر ایران بخواهد وارد شود، چه باید بکند؟

واقع‌بینانه:
1. حل‌وفصل حداقلی FATF
2. اصلاح زیرساخت بانکی و تطبیق با ISO 20022
3. تعریف ریال دیجیتال با قابلیت برون‌مرزی
4. مذاکره مستقیم بانک مرکزی با PBoC
5. پیوند پروژه‌های انرژی به تسویه یوان
6. دیپلماسی مالی فعال، نه شعاری

⸻

جمع‌بندی نهایی

ایران در این جریان نیست چون:
• ریسک بالاست
• زیرساخت آماده نیست
• دیپلماسی مالی فعال وجود ندارد
• و چین حاضر نیست یوان دیجیتال را قربانی ایران کند

مقاله بعدی…
دکتر سید محمد جعفر خاتمی
کارشناس مسائل اقتصاد کلان و بین الملل
مدیر عامل هلدینگ بین المللی خاتم
دبیر کنسرسیوم ملی امنیت غذا و دارو در جمهوری اسلامی ایران
📍
• سناریوی ورود تدریجی ایران به CIPS
• نقش احتمالی بریکس و شانگهای برای ایران
• «آیا چین عمداً ایران را کنار گذاشته؟»
یا خود تحریمی ایران است ؟