ظهور نور
نخست نیوز – تا چند سال قبل وقتی واژه «هوشمند» را می شنیدیم ناخودآگاه یاد گوشیهای موبایل میافتادیم ولی امروز با ظهور تکنولوژیهای جدید، وضعیت بازار و کیفیت زندگیها تغییر کرده و تجهیزات خط تولید و ماشینهای پخش در حال تبادل اطلاعات با یکدیگرند، این نقطه دقیقا همان جایی است که از اینترنت اشیا صحبت میشود.
با کمک این فناوری بخش اعظمی از سیستمها از حالت سنتی خارج و هوشمند شدهاند. شما میتوانید با کمک اینترنت اشیا در خانههای هوشمند از راه دور آباژور و چراغها را خاموش یا دمای اتاق و یخچال و وسایل برقی را کنترل کنید اما کاربرد اینترنت اشیا تنها به مدیریت خانههای هوشمند محدود نمیشود بلکه از اینترنت اشیا می توان در مدیریت ترافیک یا مصرف انرژی استفاده کرد.بنابر این،اینترنت اشیا، شبکه ای بزرگ و گسترده از دستگاهها و اشیاست که با تبادل دادهها، تصمیمگیری را سریعتر و دقیقتر میکنند.
اینترنت اشیا چیست؟
اینترنت اشیا (Internet of Things) مفهومی است که به اتصال دستگاههای فیزیکی به اینترنت اشاره دارد؛به نحوی که این دستگاهها بتوانند با یکدیگر و با انسانها ارتباط برقرار و دادهها را به طور هوشمند رد و بدل کنند.اشیا تنها گوشی موبایل یا لپتاپ نیستند.بسیاری از وسایل روزمره مثل خودرو، یخچال، ساعت، دوربین، حتی گلدان هم میتواند با داشتن سنسور و قابلیت اتصال به اینترنت، بخشی از این شبکه هوشمند باشد مثلاً یک یخچال هوشمند که موجودی مواد غذایی را بررسی میکند. با تمام شدن شیر به شما هشدار می دهد یا ساعتی که هنگام خواب کیفیت تنفس را ارزیابی و داده ها را به برنامه سلامتی شما انتقال می دهد.
به اعتقاد کارشناسان، اینترنت اشیا پل ارتباطی بین دنیای فیزیکی و فضای دیجیتال است. اشیای اطراف ما در این حالت دیگر تنها ابزار نیستند، بلکه موجوداتی هوشمند هستند که در مدیریت بهره وری،صرفه جویی، گرفتن تصمیمات درست و بهبود کیفیت زندگی نقش بسزایی دارند.
امروزه در کنار اینترنت اشیا، با اینترنت 5G و هوش مصنوعی مواجه هستیم؛ سه فناوری و قابلیتی که زندگی ما را دگرگون کردهاند. خیلیها فکر میکنند این سه فناوری، سه چیز جدا از هم هستند که تصادفی همزمان مطرح شدهاند؛ اما واقعیت این است که یک زنجیره را تشکیل میدهند. اینترنت اشیا داده جمع میکند، مثلاً از یک حسگر دما یا یک دوربین. شبکه 5G همان داده را سریع و بدون تأخیر جابهجا میکند و هوش مصنوعی است که آن داده خام را به یک تصمیم یا پیشبینی معنادار تبدیل میکند. اگر یکی از این حلقهها نباشد، دو حلقه دیگر هم چندان به کار نمیآیند لذا میشود گفت اینترنت اشیا چشم و گوش این سیستم است، 5G رگ و پی آن، و هوش مصنوعی هم مغزش.
این اصطلاح را نخستین بار کوین اشتون، پژوهشگر دانشگاه MIT، در سال ۱۹۹۹ به کار برد؛ او درباره برچسبهای RFID صحبت میکرد. پیش از آن هم در دهه هشتاد میلادی، گروهی از دانشجویان دانشگاه کارنگی ملون یک دستگاه فروش نوشابه را به شبکه دانشگاه وصل کرده بودند تا از راه دور ببینند نوشابه سرد هست یا نه. بسیاری همین را نخستین نمونه واقعی اینترنت اشیا میدانند، هرچند در آن زمان کسی این نام را رویش نگذاشته بود،با این حال، اینترنت اشیا تا پیش از گسترش شبکههای نسل سوم و چهارم در دهه ۲۰۱۰ عملاً کاربرد گستردهای در زندگی روزمره پیدا نکرد.
شبکههای موبایل از نسل اول تا پنجم
نسل اول کاملاً آنالوگ بود و فقط مکالمه صوتی بدون هیچ رمزنگاری را پشتیبانی میکرد. نسل دوم با استاندارد GSM آمد و پیامک و مکالمه دیجیتال را ممکن کرد. نسل سوم اینترنت موبایل را وارد زندگی روزمره کرد و همانجا بود که نخستین آزمایشهای جدی اینترنت اشیا هم شکل گرفت.
نسل چهارم یا همان LTE سرعت را بسیار بالا برد، پخش ویدئو را روان کرد و زمینهساز رشد اپلیکیشنهای موبایل شد. اما ۵G یک تفاوت اساسی دارد: تأخیرش بسیار پایینتر است، تا حدی که میتواند به یک میلیثانیه هم برسد و میتواند میلیونها دستگاه را همزمان در یک منطقه به شبکه متصل نگه دارد.همین دو ویژگی است که به اینترنت اشیا اجازه میدهد از مقیاس آزمایشگاهی به مقیاس شهری و صنعتی برسد.
البته مثالهای دیگری هم وجود دارد. ترموستاتهای هوشمند مثل Nest را در نظر بگیرید؛ دمای اتاق را میسنجند، از طریق وایفای خانه داده میفرستند و کمکم یاد میگیرند ساکنان خانه چه دمایی را ترجیح میدهند یا دستیارهای صوتی مثل گوگل اسیستنت که وقتی فرمان روشنکردن چراغ داده میشود، صدا را دریافت، پردازش و اجرا میکنند. در مقیاس بزرگتر، چراغهای راهنمایی هوشمند در برخی شهرها با تحلیل حجم ترافیک، زمانبندی خود را برای کاهش شلوغی تغییر میدهند.این یکی از حوزههایی است که کاربرد آن بهسرعت گسترش پیدا کرده است.
سه فناوری که زندگی ما را دگرگون کرده است
در همین راستا، علیاصغر زارعی – مدرس دانشگاه و کارشناس ارشد فناوری اطلاعات – در گفتوگو با ایسنا، درباره مزایای استفاده از اینترنت اشیا اظهار کرد: مهمترین مزیت را میتوان آزاد شدن وقت و ذهن افراد دانست. کارهای تکراری مانند تنظیم دما، روشن و خاموشکردن چراغ یا حتی یادآوری خرید نیازهای خانه، دیگر نیازی به فکر کردن ندارند. مزیت مهم دیگر این است که بسیاری از مسائل، پیش از آنکه خودمان متوجه شویم، شناسایی میشوند؛ مانند همان مثال هشدار سلامت. این پیشگیری، ارزشی دارد که با پول قابل اندازهگیری نیست.
وی با بیان اینکه بزرگترین فرصتها را میتوان در حوزه خدمات متناسبسازیشده یافت، به کسبوکارهایی که بر پایه داده واقعی رفتار مشتری، خدمت را شخصیسازی میکنند، اشاره کرد و گفت: برای نمونه،یک استارتاپ کشاورزی میتواند با حسگرهای ارزانقیمت رطوبت خاک، به کشاورز بگوید دقیقاً چه زمانی و چه میزان آب بدهد؛ این کار هم در مصرف آب صرفهجویی میکند و هم کیفیت محصول را بهبود میدهد. در حوزه خردهفروشی نیز تحلیل رفتار مشتری با داده اینترنت اشیا میتواند به مدیریت بهینهتر موجودی کمک کند. اینها بازارهایی هستند که هنوز اشباع نشدهاند.
این مدرس دانشگاه در عین حال مهمترین نگرانی را از دست دادن کنترل بر داده شخصی دانست و گفت: با وجود اینهمه دستگاه که پیوسته اطلاعات جمع میکنند، بسیاری از کاربران نمیدانند دقیقاً چه دادهای، کجا و برای چه مدت نگهداری میشود. نگرانی دیگر امنیت سایبری است؛ هرچه تعداد دستگاههای متصل بیشتر شود، راههای نفوذ هم بیشتر میشود. موارد متعددی گزارش شده که دوربینهای خانگی ارزانقیمت، بدون آگاهی صاحبخانه، هدف نفوذ قرار گرفتهاند.
زارعی متذکر شد: اکثر کاربران دقیقاً نمیدانند چه ریسکی را میپذیرند وقتی یک دستیار صوتی میخرند یا یک اپلیکیشن سلامت نصب میکنند؛ بیشتر افراد تنظیمات حریم خصوصی را نمیخوانند و مستقیم آن را تأیید میکنند. این یک مسئولیت دوسویه است؛ هم شرکتهای سازنده باید شفافتر عمل کنند، هم کاربران باید نسبت به دادهای که دستگاههایشان جمعآوری میکنند، کنجکاوتر باشند.
وی با بیان اینکه در مناطقی که پوشش اینترنت پرسرعت یا ۵G ضعیف است، امکان استفاده از بسیاری از این خدمات اصلاً وجود ندارد؛ چه رسد به بهرهمندی از مزایای اقتصادی آنها گفت: همین موضوع باعث میشود فاصله میان شهر و روستا یا حتی میان مناطق مختلف یک شهر بزرگ، بیشتر شود و این یکی از مسائلی است که باید در سیاستگذاری زیرساختی کشور جدیتر دیده شود.
به گفته این استاد دانشگاه در حال حاضر ۵G بیشتر در برخی مناطق شهرهای بزرگ و بهصورت محدود در دسترس است.موانع اصلی چند مورد هستند: نخست، هزینه بالای تجهیزات و آنتنهای موردنیاز، چراکه ۵G به تراکم بیشتری نسبت به ۴G نیاز دارد. دوم، محدودیتهای دسترسی به تجهیزات و تراشههای بهروز که کار اپراتورها را دشوارتر میکند و توسعه کامل این زیرساخت بیشتر به یک برنامه بلندمدت و سرمایهگذاری پایدار نیاز دارد تا یک جهش ناگهانی.
وی به تاثیرگذاری ورود اینترنت اشیا به زندگی اشاره کرد و گفت:ساعتهای هوشمند مانند Apple Watch یا دستبندهای سلامتی،ضربان قلب، اکسیژن خون و کیفیت خواب را پیوسته ثبت میکنند.اگر الگوریتم چیز غیرعادی مانند ریتم نامنظم قلب تشخیص دهد، بلافاصله هشدار میدهد.نمونههای واقعی متعددی هم گزارش شده که همین قابلیت جان افراد را نجات داده؛ کسی که از مشکل قلبی خود بیخبر بوده، با هشدار ساعتش متوجه شده و بهموقع به پزشک مراجعه کرده است.این دقیقاً همان نقطهای است که اینترنت اشیا و هوش مصنوعی در کنار هم یک ارزش واقعی خلق میکنند.
زارعی تاکید کرد: هنوز در مراحل نسبتاً اولیه هستیم. تجهیزات خانه هوشمند وارد بازار شدهاند، اما قیمت آنها برای بسیاری از خانوادهها همچنان بالاست. از طرف دیگر، بسیاری از این محصولات وابسته به سرویسهای ابری خارجی هستند که گاهی با محدودیت دسترسی مواجه میشوند. در حوزه خودرو هم وضعیت مشابهی وجود دارد؛ خودروهای واقعاً متصل و هوشمند هنوز در کشور گسترش چندانی نیافتهاند و بیشتر در حد سامانههای کمکی ساده مانند هشدار سرعت یا کمکپارک هستیم. با گسترش پوشش ۵G و کاهش هزینه تجهیزات، انتظار میرود این وضعیت طی چند سال آینده تغییر کند.
هوش مصنوعی بهتدریج مستقیماً درون شبکه جای میگیرد، نه فقط در لایه بالایی که داده را تحلیل میکند؛ یعنی خود شبکه هم یاد میگیرد و عملکرد خود را بهینه میکند.این یعنی دستگاههای اطراف ما نهتنها هوشمندتر میشوند، بلکه سریعتر و با مصرف انرژی کمتر هم کار خواهند کرد.البته این یک روند جهانی چندساله است و نباید انتظار داشت طی مدت کوتاهی همهچیز تغییر کند.
به گزارش ایسنا، در حال حاضر این فناوریها وارد زندگی ما شده اند ولی ابزار هستند، نه هدف. صرف وجود یک وسیله هوشمند دلیلی برای خرید یا استفاده از آن نیست پس بهتر است هر فرد بر اساس نیاز واقعی خود تصمیم بگیرد و همواره نگاهی نقادانه به حریم خصوصی و امنیت داده خود داشته باشد. تنها با چنین رویکرد متعادلی میتوان از مزایای واقعی این فناوریها بهره برد، بدون آنکه قربانی معایب آن شد.
