درختان میوه مناطق معتدل، مانند هسته‌دارها(هلو، زردآلو، گیلاس، بادام) و دانه‌دارهایی همچون سیب و گلابی، برای آغاز خواب زمستانی و سپس بیدار شدن و شکوفه‌دهی منظم، به گذراندن دوره‌ای مشخص از سرمای زمستانی نیاز دارند. با گرم‌تر شدن زمستان‌ها، این نیاز سرمایی تأمین نمی‌شود و در نتیجه، اختلالاتی جدی در چرخه‌ طبیعی گیاه ایجاد می‌شود؛ از جمله گل‌دهی ناقص، ریزش جوانه‌ها، کاهش راندمان میوه‌دهی و حتی تغییر در زمان رسیدن میوه‌ها.

افزون بر این، الگوی بارش‌ها نیز در بسیاری از مناطق کشور دچار بی‌نظمی شده است. بارش‌های ناگهانی، بارندگی در فصول نامتعارف یا کاهش بارندگی‌های موثر همگی اثر مستقیمی بر کیفیت و کمیت تولید باغی دارند. این تغییرات، نه‌تنها برنامه‌ریزی کشاورزان را دچار اخلال کرده، بلکه ساختار زنجیره‌ی تأمین، بازار و حتی صادرات محصولات باغی را نیز متأثر ساخته است.

در چنین شرایطی، لزوم تدوین یک نقشه‌ جامع انطباق اقلیم‌محور برای باغداری ایران بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود. این نقشه باید بر پایه‌ پژوهش‌های اقلیم‌شناختی، ظرفیت‌های ژنتیکی گیاهان و تحلیل روندهای بلندمدت دمایی و بارشی طراحی شود. در این گزارش، با نگاهی تحلیلی به تجربه‌ اقلیمی سال‌های اخیر، به بررسی چالش‌های ناشی از کاهش نیاز سرمایی، اثرات آن بر گونه‌های مختلف درختان میوه و راهکارهای مقابله و سازگاری با این روند نگران‌کننده پرداخته‌ایم.

نیاز سرمایی درختان میوه و اهمیت آن

مهرداد جعفرپور، عضو هیات علمی گروه باغبانی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) درباره تأثیر نیاز سرمایی درختان میوه با افزایش دمای هوا و تغییرات اقلیمی به ایسنا می‌گوید: افزایش تدریجی دمای هوا و بروز تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر، تأثیراتی ژرف و چندلایه بر تأمین نیاز سرمایی (Chilling Requirement) درختان میوه در ایران بر جای نهاده است. این شرایط اقلیمیِ نوظهور، تعادل طبیعی در روند گلدهی، باردهی و عملکرد اقتصادی بسیاری از باغ‌ها را برهم زده است و مستلزم بازنگری جدی در الگوی کشت، مدیریت باغداری و بهره‌گیری از فناوری‌های جبرانی است.

وی می‌افزاید: نخستین و شاید مهم‌ترین پیامد این تغییرات، کاهش محسوس ذخیره سرمایی در فصل زمستان است؛ به‌ویژه در بازه‌ دمایی صفر تا هفت درجه سانتی‌گراد که برای رفع خواب زمستانی جوانه‌های درختان میوه ضروری است. در استان‌های شمالی کشور مانند گیلان و مازندران، میزان ساعات سرمایی مؤثر نسبت به دهه‌های پیشین بین ۳۰ تا ۴۰ درصد کاهش یافته است. برای نمونه، درختان سیب رقم «رد دلیشز» که برای بیدار شدن از خواب زمستانی به حدود ۱۲۰۰ ساعت سرمایی نیاز دارند، در برخی سال‌ها تنها ۸۰۰ ساعت سرما دریافت می‌کنند.

عضو هیات علمی گروه باغبانی دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان(خوراسگان) ادامه می‌دهد: افزایش میانگین دمای شبانه‌روزی زمستان تا حدود چهار درجه بالاتر از میانگین‌های تاریخی و نوسانات دمایی محسوس، از دیگر عواملی است که موجب شکست ناقص خواب زمستانی شده است. مطالعات انجام‌شده بر درختان هلو در منطقه‌ البرز نیز نشان داده است که چنین نوساناتی، الگوی طبیعی باز شدن جوانه‌ها را تغییر داده و منجر به ناهماهنگی در رشد درخت شده است. این اختلال دمایی، پیامدهای فیزیولوژیک مهمی بر گلدهی و باردهی درختان میوه به‌جا گذاشته است. از جمله، در گونه‌هایی با نیاز سرمایی بالا مانند برخی ارقام گیلاس، تأخیر در گلدهی به‌وضوح مشاهده می‌شود. در شهر مشهد، گلدهی رقم «رد هاردی» با تأخیری ۱۰ تا ۱۵ روزه همراه بوده است. در مقابل، در ارقام کم‌نیاز به سرما مانند بادام، گلدهی زودرس رخ می‌دهد؛ چنان‌که در استان فارس، رقم «مامایی» حدود دو هفته زودتر از زمان معمول به گل می‌نشیند و به همین دلیل در معرض آسیب ناشی از سرمای دیررس بهاره قرار می‌گیرد.

جعفرپور با بیان اینکه در بُعد عملکرد، کمبود سرمای زمستانه سبب کاهش محسوس در تشکیل جوانه‌های گل شده است، اظهار می‌کند: به‌عنوان مثال، در سیب‌کاری‌های آذربایجان شرقی، کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی در تعداد جوانه‌های گل گزارش شده است، همچنین در درختانی مانند گردو، ناهم‌زمانی میان گلدهی نر و ماده که به پدیده‌ای موسوم به «پیش‌رس بودن گل نر» (Protandry) معروف است، موجب کاهش حدود ۴۰ درصدی در تشکیل میوه شده است.

وی می‌گوید: از دیگر آثار کمبود سرمایی، افزایش ناباروری گل‌هاست. درختان زردآلو در چنین شرایطی، گل‌هایی با بساک‌های نارس تولید می‌کنند که فاقد قدرت باروری مطلوب‌اند و این امر به کاهش محسوس محصول منجر می‌شود. شدت و نوع این آثار، بسته به اقلیم هر منطقه، شکل متفاوتی به خود گرفته است. در مناطق سردسیر کشور مانند آذربایجان و کردستان، کاهش ۲۵ درصدی در تولید سیب، به‌ویژه در ارقام خارجی نظیر «گلدن دلیشز»، از پیامدهای جدی کمبود سرمای زمستانه است. در مناطق نیمه‌گرمسیر همچون فارس و کرمان، باغداران ناگزیر به جایگزینی درختان پسته به‌جای گونه‌هایی چون سیب و گلابی روی آورده‌اند که نیاز سرمایی بالاتری دارند. در نواحی شمالی کشور از جمله مازندران و گیلان نیز، طولانی‌تر شدن فصل رشد و افزایش رطوبت موجب فراهم شدن بستر مناسب برای گسترش بیماری‌های قارچی، به‌ویژه سفیدک پودری شده است.

دکترای تخصصی علوم باغبانی می‌افزاید: در مواجهه با این تغییرات، مجموعه‌ای از راهبردهای انطباقی در سطوح مختلف پیشنهاد شده است. نخستین راهکار، گرایش به انتخاب ارقام و پایه‌هایی است که نیاز سرمایی کمتری دارند. برای مثال، سیب رقم «آنا» با حدود ۴۰۰ ساعت نیاز سرمایی و هلو رقم «سوئیت کپ» با تنها ۲۰۰ ساعت سرما، از گزینه‌های مناسب برای مناطق با سرمای ناکافی به‌شمار می‌روند، همچنین استفاده از فناوری‌های جایگزین برای جبران کمبود سرما مورد توجه قرار گرفته است. محلول‌پاشی هورمون جیبرلین برای تحریک شکست خواب جوانه‌ها، یا کاربرد محلول‌های روغنی مانند «دورمکس» به‌منظور یکنواخت‌سازی گلدهی، از جمله روش‌های شناخته‌شده در این زمینه‌اند. در بعد مدیریتی نیز، هرس تابستانه می‌تواند به کاهش نیاز سرمایی کمک کرده و استفاده از پوشش‌های سایبان در باغ‌ها، دمای محیط را تا حدی تعدیل کند.

جعفرپور ادامه می‌دهد: افزون بر این، بهره‌گیری از روش‌های نوین مانند توسعه کشت گلخانه‌ای درختان میوه (به‌ویژه در گونه‌هایی مانند توت‌فرنگی روزکوتاه) و نیز به‌کارگیری سیستم‌های خنک‌کننده فعال در مناطق گرم برای شبیه‌سازی شرایط سرمایی، در زمره‌ راهکارهای آینده‌نگرانه برای مقابله با این چالش اقلیمی محسوب می‌شوند. براساس پیش‌بینی مدل‌های اقلیمی، اگر روند گرمایش زمین با همین سرعت ادامه یابد تا سال ۲۰۵۰ بیش از نیمی از ارقام سنتی سیب در ایران به دلیل تأمین‌نشدن سرمای لازم، از نظر اقتصادی غیرقابل توجیه خواهند شد. در استان‌های مرکزی کشور نیز احتمال کاهش عملکرد درختان هسته‌دار تا حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد دور از انتظار نیست.

وی بیان می‌کند: تغییرات اقلیمی، با کاهش ذخیره سرمایی زمستانه، موجب برهم‌خوردن تعادل فیزیولوژیک در درختان میوه ایران شده و این شرایط، ضرورت بازنگری در الگوی باغداری کشور را دوچندان کرده است. برای عبور از این بحران، سه راهبرد اساسی پیش‌رو قرار دارد؛ نخست، بازنگری در الگوی کشت و تمرکز بر ارقام سازگار با اقلیم‌های در حال دگرگونی؛ دوم، توسعه و ترویج فناوری‌های نوین به‌منظور جبران کمبود سرمایی و سوم، تدوین نقشه‌های اقلیمی-کشتی با رویکرد منطقه‌محور و آینده‌نگر. شایان ذکر است که در برخی مناطق کشور، نمونه‌هایی از انطباق موفق با این شرایط جدید اقلیمی مشاهده شده است. برای مثال، در منطقه کرج، جایگزینی سیب رقم «آنا» به‌جای رقم سنتی «گلاب اصفهان» موجب افزایش عملکرد تا حدود ۴۰ درصد شده است؛ تجربه‌ای که می‌تواند به‌عنوان الگویی قابل تعمیم در سایر نقاط کشور مدنظر قرار گیرد.

منبع ایسنا