وقت عبور از مدیریت جزیره‌ای
نخست نیوز – برخود لازم و واجب دیدم که برای تمامی ولایتمداران وهمشهریان ومخاطبان وهمراهان عزیز در این مقاله ، در وهله اول ؛براساس نگاههای ژرف بینانه مدیریتی که خود دراندیشه هایش غرق گشتم، تبیین نمایم. که سند چشم انداز شهری چیست ؟وچه فلسفه ای دارد؟ وسپس به ذکر مشروحاتی در باب الزامات رعایتی سند چشم انداز آتی بپردازم.
لذا بایددر وهله اول بیان نمود که؛ سند چشم‌انداز شهری نوعی
(Urban Vision Document)
نقشه راه استراتژیک و بلندمدتی است که آینده یک شهر را ابتداعا قبل از هر نوع برنامه ریزی مدیریتی، ترسیم می‌کند.و این نقشه برخلاف طرح‌های جامعی که معمولا بر اساس جنبه‌های فنی و کاربری اراضی و قوانین ساخت‌وساز تمرکز دارند، بیشترچشم‌انداز شهری ای را که دنبال پاسخ به این سوال بنیادین است: «که ما می‌خواهیم طی سالهای آینده به چه شکلی بیست یا سی سال امور مرتبطه باشهر را بر اساس چه رویکرد وچشم اندازی مدیریت وسازمان دهی کنیم و چه تجربه‌ای را برای ساکنانش رقم بزنیم؟» تعریف می‌کند.فارغ از اینکه در ادامه، این مفهوم را از دو منظر تعریف
و فلسفه وجودی آن و از دیدگاه علم مدیریت نوین شهری ،نیز بررسی کنیم :
الف) سند چشم‌انداز شهری چیست؟
این سند یک مستندمکتوب استراتژیک است که ترکیبی از آرمان‌ها، ارزش‌ها و اهداف کلان یک شهر را بیان می‌کند. که چشم‌انداز شهری میتوانددر این مقوله درقالب موارد زیر باشد:
۱_هویت شهر: که براساس تعریف ویژگی‌های منحصربه‌فردموجب تمایز یک شهر از سایر شهرها میشود.که میتوان براساس فاکتورهای توضیحی زیر مبین گردند.
الف_۱)اولویت‌ها: یعنی تعیین اینکه آیا اولویت شهر «رشد اقتصادی سریع» است، یابراساس «پایداری محیط‌زیستی»، یا «عدالت اجتماعی و دسترسی آسان». یا میتواندبستگی به تعریف کلی فرهنگی و بافت زیربنایی شکل گرفته از شهر باشد.مثلا مشهد مقدس جدا از بافت زائرپذیری و تدینی آن با امکانات زیر ساختی امنیتی وانرژی وغذایی وترانزیتی واقتصادی ایجاد شده در بعد از انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ میتواند تمامی موارد رشد وشکوفایی یک شهر را برمبنای اولویت بندی در سند چشم اندازخود تعریف کند.
ب_۱)تصویر ذهنی:واین یعنی ایجاد یک تصویر کلی از کیفیت زندگی، فضای عمومی، حمل‌ونقل و پیوند میان انسان و محیط شهری.
که به زبان ساده تر، اگر شهر را یک کشتی بدانیم، «طرح جامع» نقشه‌های فنی موتور و بدنه آن کشتی است، اما «چشم‌انداز شهری» مقصد نهایی و جهت حرکت کشتی در اقیانوس است. که در سند چشم انداز شهری با بهره گیری از هر دوافق تعریفی فوق مقصد وجهت نهایی باید تعریف وتدوین گردد.
۲. فلسفه چشم‌انداز شهری
که به چیستی وماهیتی آن از منظر علوم انسانی و آرمانهای ایدئولوژیکی حداقل برای شهرهای مقدسی چون مشهد میپردازد.
بنابراین میتوان براین مبنا استدلال کرد که فلسفه پشت این سند(سند چشم انداز مشهد)، افقی فراتر ازیک مدیریت ساده شهری است ،که ریشه در مفاهیم زیر دارد:
الف_۲) گذار از «مدیریت بحران» به «مدیریت آینده»
در واقع از آنجا که مدیران و برنامه های تعریفی آنان که تفکراتشان برگرفته از سند چشم انداز شهریشان در بسیاری از شهرداری‌ها و مدیریت‌های شهری، درگیر مسائل روزمره ای (مانند رفع گره‌های ترافیکی یا مدیریت زباله ای ) شده است.در این مقاله لازم دانستم اشاره کنم که اکنون و براساس اینگونه نگاههای مدیریتی فعلی باید با تغییر فلسفه چشم‌انداز اسناد شهری که مدیریت شهری را از حالت «واکنشی» (فقط پاسخ به مشکلات فعلی)در قالب وضعیت در پیش رو و فعلی در این مقاله به حالت «پیش‌کنشی» (خلق آینده مطلوب) تغییر داد.
ب_۲) ایجاد معنا و هویت (Identity & Meaning)
همچنین از آنجا که چون شهرها فقط مجموعه‌ای از ساختمان‌ها و جاده‌ها نیستند؛ بلکه کالبدِ فرهنگ و زندگی اجتماعی هستند. فلسفه چشم‌انداز شهری، به نوعی باید جلوگیری از «بی‌هویتی» و «یکسان‌سازی» (Homogenization) باشد. لذا اینگونه اسناد در وهله اول باید تلاش کند تا از تبدیل شدن شهر به یک جنگل بتنی بی‌روح جلوگیری کند و به آن «روح» و «معنا» ببخشد. امری که طی ادوار پیشین مغفول مانده است.
ج_۲)انسجام و هم‌افزایی (Coherence)
وازآنجا که همواره در فرآیند توسعه شهری، بخش‌های مختلف معضلی ناشی از عدم برنامه ریزی یا سازمان دهی منظم شامل؛ (ترافیک، مسکن، محیط‌زیست، اقتصاد) معمولاً به دلایل سیاسی وجناحی به صورت جداگانه و در اتاق‌های دربسته تصمیم‌گیری میشود. فلسفه تهیه وتدوین چنین اسنادی منجر به چشم‌اندازی گشته که منجر به ایجاد یک «چتر واحد هدف وار » شده است تا تمام این بخش‌ها در جهت یک هدف مشترک حرکت کنند و تصمیمات متناقض باعث هدررفت منابع نشوند.که این امر اگر ناصواب وناصحیح پیگیری شود به مقولات رانت خواری نهایتا منجر میگردد.
د) مشارکت و قرارداد اجتماعی (Social Contract)
که در باب این نوع موضوعات چون چشم‌انداز شهری معمولاً از طریق گفتگو با شهروندان اسما تدوین میشود. فلسفه آن، ایجاد یک «آرمان مشترک» است. چراکه درواقعیت وقتی شهروندان بدانند شهر به کدام سمت می‌رود، نوعی حس مالکیت و مشارکت نسبت به فضای عمومی پیدا میکنند.زیرا درقالب حس مالکیت، نسبت به فهوای اینگونه اسناد ، چشم‌انداز یک قرارداد اجتماعی را برای آینده خود وفرزندانشان ترسیم میکنند.
ه) پایداری و عدالت میان‌نسلی
واز منظر نوع نگاه فلسفی متفاوت ، اینگونه اسناد،نگاه آحاد جامعه به آینده‌ای است که در آن نسل‌های بعدی نیز بتوانند در شهری با کیفیت زندگی کنند. چرا که در نوع نگاهشان اینگونه اسناد باید تضمین کند که توسعه امروز، به قیمت نابودی منابع (آب، فضای سبز، بافت تاریخی وهوای پاک شهری) برای نسل‌های فردا نباشد.
و خلاصه اینکه اگر بخواهیم در یک جمله بگوییم: فلسفه چشم‌انداز شهری در سند نویسی مدرنیزه اسلامی یا ایدئولوژیک محور چیست؟،باید بگوییم که تبدیل «فضای فیزیکی» به «زیست‌بوم انسانی» است؛ یعنی تبدیل شهر از یک مکان برای «ماندن» به مکانی برای «زیستن و شکوفا شدن (
خلاصه کلام: از آنجا که سند چشم‌انداز مشهد نباید صرفاً یک نقشه ساخت‌وساز بلکه باید «تعادل» میان سه ضلع «میراث کهن در (گذشته)»، «احتیاجات زیارتی (حال)» و «توسعه مدرن و پایداری فرهنگی واقتصادی و سیاسی در (آینده)» باشد.
لازم وضروری است که در سند چشم انداز تدوینی شهر مشهد تامین منابع مالی از و در کدام مبحث وبه چه صورت باید مدنظر قرار گیرد؟
چرا که در تدوین یک سند چشم‌اندازکلان شهری چون مشهد، موضوع «تأمین منابع مالی» معمولاً براساس یک بخش مجزا یا به عنوان یکی از ستون‌های اصلی تحت عنوان «سازوکارهای اجرایی و مالی» (Implementation & Financial Mechanisms) یا «مدل‌های توسعه و سرمایه‌گذاری» قرار می‌گیرد.وبراین اساس این نکته ضروری است که بدانیم در تمام اسناد چشم انداز تدوینی ، چشم‌انداز بدون برنامه مالی، صرفاً یک «آرزو» یا یک سند رویایی میشود. که براین اساس است که، تأمین مالی نباید فقط یک گزارش از بودجه‌های دولتی باشد، بلکه باید به عنوان یک استراتژی در سند گنجانده شود. که همچنین در این مقاله سعی میشود،نحوه و محل قرارگیری این مبحث را از دو منظر «ساختار سند» و «ماهیت اقدامات» بررسی کنیم:
۱. محل قرارگیری در ساختار سند
از آنجا که در سلسله‌مراتب یک سند استراتژیک، تأمین مالی معمولاً در بخش‌های زیر می‌آید:
ااف)در بخش استراتژی‌ها (Strategic Pillars): که معمولا اگر هدف اصلی شهر، مثلاً «تحول در حمل‌ونقل» باشد، در زیرمجموعه آن باید استراتژی “توسعه مدل‌های مالی نوآورانه” ذکر شود.یا
ب)در بخش راهبردهای اجرایی (Operational Strategies): جایی که از “چگونگی” رسیدن به اهداف صحبت میشود.میتوانیم
در بخشی جداگانه از«مدل‌های حکمرانی و مالی»: که بهترین محل برای ارائه نقشه راهِ تأمین منابع است تا از وابستگی صرف به بودجه‌های مستقیم دولتی جلوگیری شود.
۲. ماهیت و صورتِ مد نظر قرار گرفتن تأمین مالی
از انجا که در سند چشم‌انداز مشهد، تأمین مالی نباید به صورت لیست کردن اعداد باشد، بلکه باید به صورت «الگوهای تأمین مالی» تدوین شود. این الگوها شامل موارد زیر بهتر است باشد:
الف) تنوع‌بخشی به منابع (Diversification)
که در این مبحث سند باید تصریح کند که شهر مشهد نباید فقط به “بودجه شهرداری” یا “بودجه دولت” متکی باشد.بلکه باید بر موارد زیر تأکیدنماید:
واز آنجا که موارد قابل ذکر ویاد شده فوق در یک سند چشم انداز جامع
بالواقع باید در قالب موارد مرتبط با هم ذیلا مدنظر قرار گیرند.
میتوانیم با درنظر گرفتن موارد؛
۱. هویت و نمادگرایی (Identity & Symbolism)
که چون مهم‌ترین عنصر برای سند چشم انداز کلان شهری چون مشهد است. زیراچشم‌انداز کلان این شهر را از منظرهای فرهنگی،اقتصادی،سیاسی،امنیتی،انرژی، باید مشخص کند که شهر در آینده چگونه هویت خود را حفظ می‌کند.اهمیت دارد.
که براین مبنا میتوانیم
الف۱)هویت مذهبی و معنوی: که درسند چشم انداز شهرمقدسی چون مشهد موجب حفظ و ارتقای فضای پیرامون حرم مطهر و مدیریت جریان‌های زیارتی خواهد شد. را مدنظر قرار داد.
ب۱)هویت تاریخی و معماری: که به نحوی باز زنده‌سازی بافت‌های تاریخی و پیوند معماری سنتی شهری با قدمت اساطیر باستان در تعریف بافت باستانی ای همچون توس در جوار مرقد امام رئوف (ثامن الحجج) با ساخت‌های مدرن متناسب با بافت تاریخی در نگاشتن چنین سندی موثر خواهد بود . را مدنظر قرارداد.
ج۱)نمادهای شهری:که نشان دادند میتوانند،در قالب ایجاد نقاط تمرکز (Landmarks) در حومه ومرکز شهر با تفاوت‌های کاربری‌های تجاری ،فرهنگی،آرمانی و بستانی واساطیری در حریم مشهد،در ذهن جهانیان ،متمایز ازسایرشهرها ومتبلور از نمادهای ایرانی اسلامی به دلیل ظرفیتهای بالقوه فرهنگی باشند.مدنظر قرارداد.
۲. توسعه کالبدی و فضای شهری (Urban Fabric & Spatial Development)
الف۲)مدیریت بافت‌های فرسوده: که در این نوع مدیریت برنامه‌ریزی برای بازآفرینی بافت‌های قدیمی در قالب حفظ نمادهای فرهنگی شهر، به جای تخریب و نوسازی بی‌رویه، همواره باید مدنظر قرارگیرند.هرچند در
ب۲)ساختار سلسله‌مراتبی فضاها: تعریف دقیق فضاهای عمومی، نیمه‌عمومی و خصوصی باید متناسب با بافت فرهنگی وایدئولوژیکی مدنظر باشد.در حالیکه در کلان شهری چون مشهد،تاکنون چنین رویه ای حاکم نبوده ویا اگر بوده در حداقل ترین شرایط بوده است.از جمله مدنظر قرار دادن شارستانهایی منتهی شونده به حرم امام رضا(ع)که میتواند توام با تعمیم یافتگیشان از بعد زیرساختی به نقاط مختلف شهر از بعد فرهنگی نیز به اقصی نقاط کلان شهری مشهد وحومه از جمله امام زاده یاسر وناصر یا نقاط دیگر در همه ابعاد تعمیم پیدا کنند.
ج۲)کنترل تراکم: مبحثی که در جلوگیری از رشد بی‌رویه و مدیریت ارتفاعات برای حفظ منظر منظوم یافته شهر با در نظر گرفتن توسعه متوازن شهر همواره در تمام دنیا وعلم برنامه ریزی و مدیریت شهری مفید وکارآمد وموثر بوده است و خواهد بود.
۳. جابجایی و اتصال (Mobility & Connectivity)
که با توجه به جمعیت زیاد و تردد بالای زائران در شهر مقدس وزائر پذیری چون مشهد، این موضوع عنصری حیاتی از بابهای ذیل میباشد:
الف۳)سیستم حمل‌ونقل چندوجهی:که اتصال کارآمد مترو، اتوبوس‌های تندرو (BRT) و تاکسی‌های شهری را برای مردم و زوار ممکن میسازد.
ب۳)دسترسی‌پذیری (Accessibility):که امر تسهیل تردد معلولان، سالمندان و زائران با تجهیزات سفر را برای مترددین در مسیر مرکزیت یا حومه شهر مشهد ممکن میسازد.
ج۳)مدیریت ترافیکی و پارکینگی: که باکاهش بار ترافیکی فشار خودروهای شخصی در هسته مرکزی و حومه شهر به خصوص در اواخر هفته که موجبات تردد برون شهری وزیارت حرم ثامن الحجج وبقاع وقبور وییلاقات مترددین شهر مشهد فراهم میشود را میتوان در برنامه ریزیهای شهری خلاقانه مدنظر قرار داد.
د۳)پیاده‌مداری:که توسعه شبکه‌ای از پیاده‌راه‌ها و مسیرهای دوچرخه‌سواری ایمن در مسیرهای خاصی منتهی به حرم رضوی یا پارکها و بوستانها واماکن معتبر را میتوان با مدیریت وبرنامه ریزی خلاقانه وکارآمد با حفظ هویت فرهنگی شهر فراهم آورد .
۴. اقتصاد شهری و توسعه پایدار (Urban Economy)
الف۴)تنوع اقتصادی: که از این منظر برای مشهد،میتوان ازباب اقتصاد صرفاً زیارتی و تقویت بخش‌های صنعتی، فناوری و خدماتی مرتبط با فرهنگ و زیربنای زیارتی شهری چون مشهد مقدس اهدافی رابشرح ذیل مدنظر داشته باشیم.همچون؛
الف۴)مبحث گردشگری پایدار: که با مدیریت کارآمد وبروز ناشی از میزان برآورد دقیق ظرفیت پذیرش زائران بدون آسیب رساندن به اکوسیستم و زیرساخت‌های شهر،در کناربازآفرینی اقتصادی بافت‌های سنتی وحتی بوم گردی درحمایت از صنایع دستی و بازارهای محلی قدمهای موثری را در این زمینه میتوان برداشت.
۵. محیط زیست و پایداری (Environment & Sustainability)
که با مدیریت منابع آب ،با توجه به اقلیم مشهد،از مدیریت هوشمند آب و استفاده از آب‌های بازیافتی میتوان بهره مند شد.هرچند که باتوجه به بارش‌های اخیر ودر پیش رو برآوردی این امر براحتی میسر میگردد.که نتیجه بهره بردن از چنین ظرفیتهای مدیریتی وموهبتی بارشی قاعدتا در کنار اقدامات توضیحی ذیل میتواند منجر به رفع آلودگی‌های این کلان شهر گردد.
الف۵)فضای سبز و اکولوژی شهری: که میتوان با گسترش پارک‌های منطقه‌ای و ایجاد کریدورهای سبز از جمله پارک چهل بازه در اقصی نقاط شهری برای بهبود کیفیت هوا توام با درآمدزایی شهری گام برداشت.
ب۵)مقابله با اثر جزیره حرارتی:که با دانستن جغرافیای زمین شناسی مشهد از طریق همکاری با سازمان زمبن شناسی و هواشناسی کشور،با توجه به تاثیرات دمایی فصول مختلف بر جغرافیای مشهد وحومه میتوانیم با استفاده از متریال و طراحی شهری که دمای شهر را مدیریت کند.موجبات اثر گرمازایی جزیره حرارتی مشهد را برای ساکنان مسکونی واصناف وغیره کاهش دهیم تابلکه موجبات کاهش مصرف انرژی‌های مصرفی برق و گاز وسایر سوخت‌های فسیلی در این کلان شهر کشور بعنوان پایلوت چشم انداز شهری چون مشهد در کشور را بتوان لحاظش نمود.
۶. زیرساخت‌های اجتماعی و بالارفتن کیفیت زندگی (Social Infrastructure)
که متناسب با بالارفتن سطح عدالت اجتماعی در توزیع خدمات: با این توضیح که با اطمینان از اینکه خدمات شهری از قبیل(پارک، مدرسه، مرکز سلامت) به طور یکسان در تمام مناطق سطح شهر توزیع میشود.باید موارد زیر را درنظر داشت؛
الف۶)در حوزه افزایش فضاهای تعامل اجتماعی:میتوان حتی با ایجاد فضاهای جدیدی متناسب باسطح نیاز تقاضایی نسل (z)مثلا افزایش کارگاههای محاوره‌ای گفتمان زبانهای بین المللی شامل زبان عربی وانگلیسی که باعث افزایش سطح تعامل میان ساکنان بومی و زائران شود.
موجبات افزایش سطح فضاهای تعامل اجتماعی شهری بین شهروندان و زائرین و مسافرین رافراهم آورد.
ب۶)امنیت شهری:که در تعریفش در سند چشم انداز انتظاری، میتوان با طراحی محیط‌های شهری که احساس امنیت در آن‌ها نهادینه باشد. به موجبات چنین انتظاری نائل آمد.
۷. حکمرانی و مدیریت هوشمند (Smart Governance)که میتوان در موارد وانتظارات تعریفی ذیل باز تعریفی در سند چشم انداز تعریفی جدید داشت..
نویسندگان : سروش خدمتی -امیرخیرآبادی 
دیدگاهتان را بنویسید
ببخشید، برای نوشتن دیدگاه باید وارد بشوید