نخست نیوز – جمهوری اسلامی ایران در دهه‌های اخیر در معرض یکی از پیچیده‌ترین اشکال *جنگ ترکیبی مستمر (Persistent Hybrid Conflict)* قرار داشته است؛ جنگی که هدف آن نه صرفاً تضعیف دولت، بلکه *فرسایش اقتصاد ملی، بی‌ثبات‌سازی اجتماعی و تضعیف اعتماد عمومی* است.
*۱. سایه جنگ اقتصادی و مفهوم «حامیان سایه جنگ»*
در ادبیات امنیت بین‌الملل، تحریم‌های هوشمند (Smart Sanctions) و فشارهای چندلایه مالی بخشی از *Gray Zone Operations* محسوب می‌شوند.
در این چارچوب، «حامیان سایه جنگ» شامل: طراحان تحریم‌های فراسرزمینی (Extraterritorial Sanctions)
– شبکه‌های مالی غیرشفاف- واسطه‌های فاسد داخلی- ساختارهای رانت‌زا و اقتصاد غیرمولد، می‌باشند که عملاً به *Systemic Economic Corruption* دامن می‌زنند و هزینه مقاومت ملی را افزایش می‌دهند.
*۲. مبانی حقوقی مقابله با جنگ اقتصادی در نظام حقوقی ایران**۲.۱ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران*
قانون اساسی، امنیت اقتصادی را جزء لاینفک امنیت ملی می‌داند:
– *اصل ۳*: تأمین استقلال اقتصادی و رفع فقر
– *اصل ۴۳*: تأمین نیازهای اساسی (غذا، دارو، مسکن، درمان)
– *اصل ۴۴*: تنظیم ساختار اقتصاد ملی با نقش راهبردی دولت
– *اصل ۱۵۲*: نفی سلطه‌پذیری اقتصادی
– *اصل ۱۷۶*: وظایف شورای عالی امنیت ملی در تأمین منافع حیاتی کشور
بر اساس این اصول، مقابله با جنگ اقتصادی *وظیفه حاکمیتی* تلقی می‌شود.
*۲.۲ قوانین عادی و اسناد بالادستی*
– *قانون برنامه‌های پنج‌ساله توسعه*
– *قانون مبارزه با قاچاق کالا و ارز*
– *قانون رفع موانع تولید*
– *سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی (ابلاغی مقام معظم رهبری)*
این اسناد، چارچوب *Economic Resilience* و *Strategic Autonomy* را ترسیم می‌کنند.
*۳. وظایف نهادی در دفع سایه جنگ اقتصادی*
*۳.۱ دولت (Executive Branch)*
دولت مکلف است:
– تضمین *Continuity of Strategic Supply Chains*- تأمین و مدیریت *Strategic Reserves* (غذا، دارو، انرژی)- حذف سازوکارهای پرهزینه و فاسد در تجارت خارجی- توسعه *Barter Mechanisms، Oil-for-Goods، Structured Finance*- مدیریت بازار ارز در شرایط *Financial Warfare*عدم اقدام مؤثر دولت در این حوزه، مصداق *Negligence in Economic Security* است.
*۳.۲ مجلس شورای اسلامی (Legislative Authority)*
مجلس نقش کلیدی در:- قانون‌گذاری امنیت اقتصادی- جرم‌انگاری همکاری با شبکه‌های تحریمی- نظارت بر اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی- حمایت قانونی از تولیدکننده و تأمین‌کننده استراتژیکدارد. مجلس باید در شرایط جنگ اقتصادی، نقش *War-Time Legislature* را ایفا کند.
*۳.۳ نیروهای مسلح و نهادهای امنیتی*در دکترین دفاع ملی ایران، نیروهای مسلح تنها مأمور دفاع نظامی نیستند، بلکه:- حافظ زیرساخت‌های حیاتی (Critical Infrastructure Protection)
– مقابله‌کننده با *Economic Espionage*- پشتیبان امنیت زنجیره تأمین- تضمین‌کننده امنیت تنگه هرمز و خلیج فارس هستند. *Deterrence Capability* ایران در خلیج فارس، ستون فقرات امنیت اقتصادی کشور محسوب می‌شود.
*۴. خلیج فارس، امریکا و معادله قدرت اقتصادی–امنیتی*حضور نظامی امریکا در خلیج فارس، بخشی از *Pressure Architecture* علیه ایران است.
در مقابل، جمهوری اسلامی ایران با:- توان بازدارندگی نامتقارن (Asymmetric Deterrence)- کنترل عملیاتی خطوط انرژی- عمق راهبردی منطقه‌ای توانسته است هزینه هرگونه ماجراجویی اقتصادی–نظامی را به‌شدت افزایش دهد. این موازنه، عامل کلیدی حفظ *Economic Stability under Threat* بوده است.
*۵. تاب‌آوری ملت و مدیریت شرایط جنگ اقتصادی*تاب‌آوری ملی (National Resilience) حاصل هم‌افزایی سه عنصر است:
- *حاکمیت قانون*
- *عدالت اقتصادی*
- *اعتماد عمومی*
بدون مقابله با اقتصاد فاسد سیستمی و رانت‌های تحریمی، تاب‌آوری پایدار نخواهد بود. ملت ایران نشان داده است که در صورت شفافیت، صداقت و مدیریت کارآمد، توان عبور از شدیدترین فشارها را دارد.
*۶. حمایت از نیروهای مسلح و پیوند امنیت و اقتصاد*تأمین پایدار منابع دفاعی، پشتیبانی صنعتی–لجستیکی و حمایت اقتصادی از نیروهای مسلح، شرط لازم *Comprehensive National Defense* است. اقتصاد ضعیف، امنیت را تضعیف می‌کند و امنیت ضعیف، اقتصاد را فرو می‌ریزد؛ این دو تفکیک‌ناپذیرند.
جمع‌بندی
سایه جنگ بر اقتصاد ایران، واقعیتی تحمیلی اما قابل مدیریت است. پاسخ مؤثر به این جنگ، نه انفعال، بلکه *حکمرانی هوشمند اقتصادی، انسجام نهادی، قانون‌مداری و تقویت بازدارندگی* است. جمهوری اسلامی ایران، با اتکا به ملت، قانون اساسی و قدرت منطقه‌ای خود، توان دفع این سایه و تبدیل تهدید به فرصت را دارد.
نویسنده: دکتر سید جعفر خاتمی